عدم شرطيّت همهء وحدات هشتگانه در تحقّق تناقض ابن سينا در فصل اوّل در نهج پنجم بعد از تعريف تناقض تحقّق آن را مشروط به وجود وحدات هشتگانه معرفى مىكند . أو مىگويد : « شرط تحقّق تقابل آن است كه هر آنچه در هر يك از دو قضيّة رعايت مىشود در ديگرى هم مراعاة شود ، به گونه‌اى كه اجزاى قضية در هر يك از آن دو همان باشد كه در ديگرى موجود است ، تا آنكه موضوع ، محمول ، وآنچه همانند آنها است ، شرط ، اضافه ، جزء وكل ، قوّه وفعل ، مكان وزمان وجز اينها از آنچه بر شمرديم مختلف ومتفاوت نباشد . » « 1 » امّا فخر رازي بر خلاف ابن سينا وجود همهء وحدات هشتگانه را در تحقّق تناقض لازم ندانسته ومعتقد است كه براي تحقّق تناقص در قضايا وحدت موضوع ومحمول كافى است وساير وحدات به وحدت موضوع ومحمول بر مىگردند . أو اختلاف در شرط وجزء وكلّ را به اختلاف در موضوع باز مىگرداند . اختلاف در شرط مثل : سياه جامع بصر است . كه در آن موضوع ( محكوم عليه ) ، ذات متّصف به صفت سياهى است . سياه جامع بصر نيست . كه موضوع در آن ذات بدون سياهى است . اختلاف در جزء وكلّ مانند : زنگى سياه است ( يعنى پوست أو ) . وزنگى سياه نيست ( يعنى دندان أو ) . اين دو قضيّة متناقض نيستند زيرا وحدت موضوع ندارند ، موضوع در قضية اوّل پوست است ودر قضية دوّم دندان مىباشد . امّا اختلاف در اضافه ، قوّه وفعل ، مكان وزمان را هم به وحدت محمول بر مىگرداند . اختلاف در اضافه مثل : زيد پدر خالد است . ( كه در آن محمول « پدر خالد » است ) . وقضيّه : زيد پدر نيست . ( يعنى براي شخص ديگرى ) ، كه اين دو قضيّه متناقض نيستند چون محمول در آنها يكى نيست . وبه همين گونه اختلاف در قوّه وفعل مثل قضيّهء : شمشير برنده است ( ومراد آن است كه صلاحيّت بريدن دارد ) ، وقضيّهء : شمشير برنده نيست ( يعنى بالفعل نمىبرد ) ، كه با هم متناقص نيستند چون وحدت در محمول ندارند . واختلاف در مكان مانند : زيد نشسته است ( يعنى در خانه ) ، وزيد نشسته نيست ( يعنى در بازار ) . واختلاف در زمان مثل : زيد موجود است . ( يعنى الآن ) وزيد موجود نيست ( يعنى در زمان ديگر ) . همهء اين قضايا متناقض نيستند چون وحدت در محمول ندارند . پس معلوم مىگردد كه تحقّق تناقض بين دو قضيّه مشروط به وحدت موضوع ومحمول بوده وبازگشت ساير شرايط كه ابن سينا بيان داشت به رعايت اين دو شرط

--> ( 1 ) - ر . ك : همين كتاب ؛ ص 215 .